Malatya Kayısısında Mevcut Model Çöktü mü?

Bilgi Yolu Eğitim Kültür ve Sosyal Araştırmalar Merkezi (BİLSAM), Malatya kayısısının geleceğine ışık tutan "Malatya Kayısısı Gelecek Stratejileri Raporu"nu kamuoyuna duyurdu. Rapor, sektörün kronikleşen don riskine karşı bilimsel ve yapısal bir dönüşüm gerçekleştirmesinin artık bir zorunluluk olduğunu ortaya koyuyor. İklim değişikliği ve kurumsal zayıflıkların küresel rekabet gücünü tehdit ettiği belirtilen analizde, 2035 perspektifli acil eylem planı çağrısı yapıldı.

BİLSAM tarafından hazırlanan kapsamlı rapor, Malatya kayısı sektörünün karşı karşıya olduğu risklerin dönemsel değil, yapısal olduğunu bilimsel verilerle gözler önüne seriyor. Özellikle 2025 yılında yaşanan ağır don felaketinin bir dönüm noktası olarak nitelendirildiği raporda, geleneksel yöntemlerin ve geçici çözümlerin artık geçerliliğini yitirdiği vurgulanıyor. Stratejik belgede, üretimin istikrara kavuşturulması ve katma değer odaklı bir modele geçilmesi için kurumsal bir yeniden yapılanma öneriliyor.

Don Riski Yönetiminde Kurumsal Zayıflık Vurgusu

Raporda yer alan analizler, Malatya kayısı sektörünün kırılganlık noktalarını şu ifadelerle özetliyor: "Bu raporda ortaya konan analizler; Malatya kayısı sektörünün karşı karşıya olduğu sorunların geçici, dönemsel ya da yalnızca iklim koşullarına bağlı olmadığını açık biçimde ortaya koymaktadır. Son yirmi yılda yaşanan don olayları, özellikle 2004, 2010, 2014, 2020 ve 2025 yıllarında meydana gelen ciddi üretim kayıpları, sektörün yapısal kırılganlığını görünür hale getirmiştir. Ancak bu kırılganlığın temel nedeni donun kendisi değil; don riskinin sistematik, bilim temelli ve kurumsal bir yaklaşımla yönetilememesidir."

"2025 Donu Bir Uyarı ve Dönüm Noktasıdır"

Üretim modelinin iklim stresine karşı hassasiyetine dikkat çeken rapor, son yaşanan felaketin boyutlarını ve sonuçlarını şu şekilde değerlendiriyor: "Malatya kayısı üretimi; erken çiçeklenen sınırlı sayıda çeşide dayalı yapısı, küçük ve parçalı arazi düzeni, üretimde yenileme ve bakım yatırımlarının yetersizliği ve hasat sonrası süreçlerdeki standartlaşma eksiklikleri nedeniyle iklim kaynaklı streslere karşı son derece hassas bir yapı sergilemektedir. 2025 yılında yaşanan yaygın don felaketi, Malatya kayısı sektörü açısından bir dönüm noktası niteliği taşımaktadır. Bu olay, don riskinin artık istisnai bir tehdit değil; üretim sisteminin sürekli bir bileşeni haline geldiğini göstermiştir. 2025 donu, önceki yıllardan farklı olarak hem mekânsal yayılımının genişliği hem de yarattığı çok yıllı etkiler nedeniyle mevcut üretim ve destek modelinin sürdürülemezliğini açık biçimde ortaya koymuştur. Bu bağlamda 2025 donu, yalnızca bir afet olarak değil; stratejik kararların ertelenemeyeceğini gösteren bir uyarı olarak değerlendirilmelidir."

2035 Perspektifi ve Küresel Rekabet Riski

Gelecek on yıla ilişkin risk analizleri, Malatya kayısısının dünyadaki "güvenilir tedarikçi" imajının sarsılabileceğine işaret ederek; "Raporda geliştirilen 2035 Perspektifli risk analizi; iklim değişikliğine bağlı belirsizliklerin artacağını, üretim ve piyasa risklerinin birbirini besleyen bir yapıya bürüneceğini ve kurumsal zayıflıkların devam etmesi halinde Malatya kayısı sektörünün küresel rekabet gücünün ciddi biçimde aşınacağını göstermektedir. Özellikle üretimde sürekliliğin sağlanamaması, Malatya Kayısısının uzun yıllar boyunca oluşturduğu güvenilir tedarikçi algısını zayıflatma riski taşımaktadır. Bu durum, yalnızca üreticiler için değil; Türkiye’nin tarımsal ihracat performansı açısından da stratejik bir tehdit oluşturmaktadır." tespitini paylaşıyor.

Dönüşüm İçin Stratejik Yol Haritası

Sektörün ayakta kalabilmesi için gerekli olan temel değişim alanları raporda şu başlıklarla tanımlanıyor: "Bu rapor kapsamında belirlenen stratejik amaçlar, Malatya kayısı sektörünün bu riskleri yönetebilmesi için gerekli olan temel dönüşüm alanlarını ortaya koymaktadır. Don riskinin yönetilebilir bir üretim parametresine dönüştürülmesi, üretimde istikrarın sağlanması, üretici gelirlerinde sürdürülebilirliğin artırılması, kalite ve katma değer odaklı üretim modeline geçilmesi ve kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi, bu dönüşümün vazgeçilmez bileşenleridir. Bu amaçlar, yalnızca teknik önlemlerle değil; ekonomik araçların, kurumsal araçların ve yönetişim araçlarının eş güdümlü kullanımıyla hayata geçirilebilir. Stratejik hedefler ve eylem planı, bu amaçların somut karşılıklarını ortaya koymakta ve uygulanabilir bir yol haritası sunmaktadır."

Karar Vericilere Tarihi Çağrı

Raporun sonuç bölümünde, sorumluluk alması gereken kurumlara yönelik sert ve net bir uyarı yer alarak; "Kayısı Araştırma ve Geliştirme Vakfının tekrar aktif hale getirilmesi ya da yeni bir kurumsal yapılanmaya gidilmesi kritik bir gerekliliktir. Malatya kayısı sektörü bugün bir tercihle karşı karşıyadır. Ya geçmişte olduğu gibi her don olayından sonra geçici çözümlerle yoluna devam edecek ya da bu raporda ortaya konan stratejik öneriler doğrultusunda bütüncül bir dönüşüm süreci başlatacaktır. Malatya Kayısısının geleceği, geçmişte elde edilen başarılara dayalı bir üretim anlayışıyla değil; bilim temelli, iklim duyarlı ve katma değer odaklı bir stratejiyle güvence altına alınabilir. Bu rapor, karar vericilere açık ve net bir çağrı niteliğindedir: Malatya Kayısısının mevcut üretim ve yönetim modeli, bu koşullar altında sürdürülebilir değildir. Bu ihtiyacı ertelemeye kalkışanlar tarih, toplum ve vicdanlarına karşı sorumlu olacaklardır." cümleleriyle çalışma tamamlanıyor.

Raporu Hazırlayan Heyet

Malatya Kayısısı Gelecek Stratejileri Raporu, hazırlayanların isimleri şu şekilde:

Abdullah ERDOĞAN: Kayısı Araştırma Enstitüsü Müdürü

Dr. Öğr. Üyesi Ahmet ASLAN: MTÜ Üniv. Kayısı Arş. Mrk. Müdürü

Prof. Dr. Bayram Murat ASMA: Malatya Turgut Özal Üniv. Zir. Fak. Öğr. Üyesi.

Fevzi ÇİÇEK: Ziraat Mühendisleri Odası Başkanı

Prof. Dr. Hakan YILDIRIM: Malatya Turgut Özal Üniv. Ziraat Fak. Dekanı

Halil İbrahim KILIÇ: Kayısı Araştırma, Geliştirme ve Tanıtma Vakfı Gn. Sek

Hasan YILDIRIM: Kuluncak Ziraat Odası Başkanı

İbrahim GEZER: İnönü Üniv. Müh. Fak. Öğr. Üyesi, BİLSAM Başkanı

Dr. Öğr. Üyesi İbrahim Halil YANARDAĞ: Turgut Özal Üniv. Zir. Fak. Dekan Yrd.

Mehmet Ş. BUDANCAMANAK: Fırat Kalkınma Ajansı Genel Sekreteri